In Museon-Omniversum kijken we kritisch naar het woordgebruik in onze collectiebeschrijvingen. We vinden het belangrijk om inclusieve taal te gebruiken. Sommige voorwerpen reflecteren echter achterhaalde of koloniale denkbeelden en bevatten woorden en/of afbeeldingen die als racistisch, discriminerend of op een andere wijze als kwetsend kunnen worden ervaren. We tonen deze voorwerpen met bijbehorende informatie wel, omdat we geloven dat het belangrijk is om een eerlijk en volledig beeld te geven van onze geschiedenis en ons culturele erfgoed.
Zwartwit diapositief met de afbeelding van batikkende vrouwen. Buiten op een woonerf bewerken drie Javaanse vrouwen zittend op de grond hun doeken. De basistekening wordt met was in een tjanting (= kokertje met tuitje) aangebracht. Bij hen staat een stoofje om de was vloeibaar te houden. De afbeelding op dit diapositief werd gemaakt voor de publicatie "Indië in Beeld" (1911) en een reeks schoolplaten over Java en Sumatra, uitgegeven in 1912. Beiden waren bedoeld om meer bekendheid te geven aan Nederlands-Indië, 'die mooie, rijke Koloniën, de grootste bron van Neerlands welvaart.' Bij de publicatie en de schoolplaten zijn toelichtende teksten geschreven door een aantal hoogleraren en deskundigen uit die tijd. De toelichtende tekst bij deze afbeelding is van Dr. A.W. Nieuwenhuis: "Plaat 94. De batiknijverheid van Java toont meer dan eenige andere aan, hoe goed een Indisch fabrikaat zich tegenover een buitenlandsch handhaven kan, wanneer Indisch kunnen en Indische smaak daarbij op den voorgrond treden. In den Indischen Archipel bestaan verschillende verfmethoden voor figuurversiering, die hierop berusten, dat men bij het verven van den grond en andere deelen bepaalde figuren uitspaart door ze met het een of ander tegen inwerking der verf te beschermen. Bij het berooken van bamboe geschiedt dit het eenvoudigst door er bladen of uitgesneden figuren vast tegen aan te plakken; verder bij het afbinden (ikat) van weefgarens door ze voor het verfbad met plantaardige vezels te omwinden en ten slotte bij het batikken, waarbij de Javaansche vrouwen het vooraf bereide doek daar met een mengsel van was en hars bedekken, waar de verf niet mag inwerken. De drie adellijke jonge meisjes dezer plaat houden zich hiermede bezig; in verschillenden graad van bewerking zijn de onderhanden zijnde batikdoeken te zien. De rechtsche hanteert het kleine koperen waskopje met teekentuit, waaruit de heete was volgens vooraf geteekende lijnen worden aangebracht. Hoe zulk een doek er half bedekt uitziet, kan men bij de middelste opmerken, die haar wasemmertje uit het waspannetje vult, dat op de vuurtest staat. De rechts hangende doek vertoont een geheel met was bedekt patroon en is dus gereed, om geverfd te worden. De linksche dame werkt een doek, die reeds eenmaal geverfd werd en nu voor andere kleur gereed gemaakt wordt. Neemt men namelijk het was van een eenmaal gekleurden doek weg, dan kan men, door die volgens nieuwe patronen nogmaals te bedekken, voor het aanbrengen van een tweede kleur geschikt maken. Wanneer een teekentuitje door bekoelende was verstopt geraakt, tracht men het als de linksche dame door blazen weer vrij te maken. Op deze wijze weten de Javaansche vrouwen in verschillende streken naar eigen stijl honderden batikpatronen te vervaardigen. Een groot deel van deze munten uit door fraai kleurenspel, wat voor een algemeen verbreid fijn kleurgevoel pleit, en verder getuigt van een bijzondere handigheid en geduldsoefening. Gelukkig voor haar, dat de tijd aan het batikken besteed, niet zoo nauwkeurig behoeft berekend te worden. Tegenwoordig behooren de gebatikte doeken tot de meest gewilde onder Java's bevolking; de drie batiksters hebben ze ook aan. Naar elders worden de goedkoopere vrij veel uitgevoerd. Gelijk bij zoo menige inlandsche nijverheid heeft ook hier de Europeesche door den invoer van goedkooper fabrieksdoek een gedeelte van dit terrein trachten te vermeesteren. De gevolgen dezer mededinging zijn zeer belangwekkend. In de tijden der Oost-Indische Compagnie voor 1800 toonden ook de hoogere standen op Java meer gevoel voor vreemde dan voor inheemsche stoffen te bezitten en belangrijk was toen haar handel in die „kleedjes’ uit Voor-Indië. Raffles trachtte door invoer van Engelsche fabrieksbatik zijn vaderlandschen handel op dit gebied te bevorderen, wat door de slechte kleurhoudendheid vrijwel mislukte. De Iatere fiskale politiek van Nederland in den Archipel maakte een einde zoowel aan den invoer uit Voor-Indië als aan dien uit Europa, behalve uit Nederland zelf, dat nagemaakte batiks bleef vervaardigen. Nu de Voor-Indische sierdoeken gingen ontbreken, wendden de toongevende Javaansche kringen zich tot de inheemsche gebatikte doeken, waardoor de batiknijverheid op Java zich in den loop der vorige eeuw tot groote hoogte heeft kunnen ontwikkelen. Aan den invoer der voor de onbemiddelde massa van het volk zoo goedkoope en daardoor aantrekkelijke Europeesche batiks is ook het hoofd geboden. Door eenigermate mechanische bewerking heeft men een soort goedkoope batik in den handel gebracht, waarbij het tijdroovende teekenen vervangen wordt door wasstempelen met kaperen patronen. Dit wordt door mannen gedaan. Zoo blijft echtheid van kleur bestaan bij grooter goedkoopheid in prijs; deze batiks vallen bij de Inlanders beter in den smaak, zoodat de Europeesche fabrieksbatiks op de Buitenbezittingen aangewezen zijn. Op deze plaat heeft het batikken in de buitenlucht op het achtererf eener aanzienlijke inlandsche woning plaats, welks achtergalerij met houten hekwerk rechts boven goed uitkomt. De houten gordijnen, die hier opgerold hangen, dienen vooral om tegen den regen te beschermen."
PDM 1.0 DEED / Public Domain Mark 1.0 Universal Van dit werk is vastgesteld dat er geen bekende auteursrechtelijke beperkingen op rusten, alle aanverwante en naburige rechten daarbij inbegrepen. Bij gebruik van de afbeelding graag vermelden: Collectie Museon-Omniversum
aanschouwelijk maken, explicatie, overdracht